1. Nhiều lúc tôi thường nói vui: “Lẽ ra mình phải làm phóng viên Báo Lao động - Xã hội mới đúng!” bởi tự thấy tôi cũng có chút nhân duyên gì đó với các linh hồn liệt sĩ. Cha tôi sinh thời là một thương binh chuyển ngành về làm công tác chính sách Thương binh - Liệt sĩ của tỉnh Nam Định. Lên 10 tuổi, nửa ngày tôi tới trường học, nửa ngày còn lại tôi học bài và tha thẩn chơi loanh quanh trong khuôn viên trụ sở đợi hết giờ làm việc cha chở tôi về nhà. Tôi vẫn nhớ cái căn phòng làm việc thấp và chật trội của cha chất ngất những tủ hồ sơ chạm tới nóc nhà, những trang giấy màu nâu xỉn như đường mật, hay ngả vàng bằng thứ giấy bở bục thời bao cấp với những dòng chữ nguệch ngoạc mà mỗi lần cầm lên phải gượng nhẹ kẻo toạc một cái là rách nát. Mỗi một túi hồ sơ có đến mấy loại giấy tờ mà tôi cảm nhận nó rất quan trọng khi cha nâng niu, gìn giữ dù mỗi ngày cha phải làm việc với hàng chục bộ hồ sơ như thế. Lớn hơn chút, khi đã biết viết những dòng chữ chững chạc, rõ ràng, lúc rỗi tôi thường giúp cha khai những tờ trích lục hồ sơ. Có những mảnh giấy nhỏ chữ đã nhoè nhoẹt hoặc do viết vội mà tôi không dịch nổi. Cho đến tận bây giờ ngón tay giữa bàn tay phải của tôi vẫn còn gồ lên vết chai của những ngày cầm bút bi để viết hồ sơ trích lục của các thương binh liệt sĩ. Và cũng đến bây giờ tôi mới hiểu một phần ý nghĩa và tầm quan trọng của những trang hồ sơ ấy. Biết bao gia đình, bao người vin vào manh mối từ những ký hiệu, những dòng thông tin ít ỏi ấy lặn lội các chiến trường để đi tìm người thân. Năm ngoái, tôi theo gia đình liệt sĩ Nguyễn Văn Tấn quê ở Hưng Yên vào phú Yên tìm mộ liệt sĩ. Gia đình vừa tìm kiếm các nhân chứng, các thông tin theo hồ sơ, vừa kết hợp phương pháp thông qua các nhà ngoại cảm. Có một chi tiết rất đáng nhớ, trong một lần chị H. cháu gái liệt sĩ gặp nhà ngoại cảm cho biết liệt sĩ nói tên là Nguyễn Minh Tấn, nhưng trong hồ sơ có sai một chữ, chị H. “cãi” không đúng, liệt sĩ tên Văn Tấn. Nhưng hôm vào đến BCH Quân sự tỉnh phú Yên, khi đồng chí cán bộ chính sách mở file lưu trữ hồ sơ, cả gia đình lặng người khi thấy tên anh trong danh sách: Liệt sĩ Nguyễn Minh Tân hy sinh ngày…tháng…năm 1968, khi cần báo tin cho cha là N.V.Bưởi. Hoá ra chỉ vì thiếu dấu “sắc” nên tên anh bị đổi. Còn chi tiết liệt sĩ đổi tên đệm từ “Văn” sang “Minh” khi làm hồ sơ đi nhập ngũ, chỉ có chị gái liệt sĩ biết.

2. Viết bài này, tôi không có ý định nói đến những chuyện tâm linh nhưng có một chi tiết đã ám ảnh tôi trong một chuyến vào nghĩa trang liệt sĩ Tân Biên - Tây Ninh, theo chân đoàn tìm mộ liệt sĩ quê ở Hải phòng. Lần theo sơ đồ và dấu vết liệt sĩ chỉ dẫn (thông qua nhà ngoại cảm) có chi tiết nói rất rõ mộ anh nằm cạnh một ngôi mộ có bát hương bị nứt vỡ. Tôi nghĩ một nghĩa trang liệt sĩ cấp quốc gia như Tân Biên khó có thể tin được lại có những bát hương bị vỡ. Nhưng khi đặt chân tới nghĩa trang, lang thang gần một ngày trời trong khu mộ vô danh rộng lớn với hàng ngàn ngôi mộ, lòng tôi thắt lại. Những bát hương sứt mẻ, xô lệch, những mảnh vỡ lỏng chỏng trên lối đi… không phải là chuyện hiếm thấy. Đem chuyện này nói với đại diện Ban quản trang, người cựu chiến binh già quê Bắc kỳ ấy trầm ngâm cho tôi biết: “Chúng tôi cũng biết điều đó, cũng quặn lòng lắm chứ! Ngặt nỗi nghĩa trang mênh mông quá, mưa gió, trẻ trâu vào quậy phá… làm hư hỏng như vậy; tiền phụ cấp cho nhân viên quản trang quá ít ỏi, kinh phí rót cho tôn tạo, chỉnh trang chẳng thấm tháp gì, lại theo dự án mà trong đó không có danh mục mua bát hương nên chưa thể khắc phục được”. Ở Tân Biên, mỗi năm có hàng trăm lượt thân nhân từ khắp miền quê trong cả nước vào thăm viếng, hàng chục liệt sĩ được đón về an táng tại quê nhà. Tôi viết ra điều này không có ý chê trách mà chỉ thành tâm mong các cơ quan, tổ chức, các cá nhân có lòng hảo tâm góp kinh phí cho những việc rất nhỏ nhưng ý nghĩa lớn để tri ân với các anh linh liệt sĩ.

3. Cách đây chưa đầy một tháng, tôi được chứng kiến Lễ truy điệu liệt sĩ chống pháp Nguyễn Văn Cư quê Ba Vì - Hà Tây, hy sinh năm 1949. trong trận đánh đồn ở Mỹ Đức - Hà Tây (cũ) bộ đội ta thiệt hại nặng, ông bị bắn trên cầu, ngã xuống sông, xác trôi dạt vào bờ thuộc địa phận xã Lê Thanh, được người dân vớt lên chôn cất bên bãi sông. Bằng nhiều con đường và sau nhiều lần kiên trì tìm kiếm, cháu của liệt sĩ đã tìm thấy thi hài của chú mình. Hơn 60 năm vùi dưới đất không một mảnh ván, cốt xương của chàng thanh niên 27 tuổi ngày nào giờ chỉ còn chút đất đen và may mắn sót lại mảnh xương hàm với mấy chiếc răng. Có một hình ảnh vô cùng cảm động là khi chiếc tiểu sành đựng hài cốt liệt sĩ chuẩn bị được nâng lên đưa về quê nhà, có một cụ già lọm khọm, run rẩy bước đến, xin phép thắp 3 nén hương tiễn biệt. Đó chính là nhân chứng sống, người đã tự tay chôn cất liệt sĩ năm xưa. Ông cụ khẳng định người trong mộ là bộ đội bởi khi vớt lên còn nguyên bộ quân phục. Tận mắt chứng kiến mảng đất đen mang hình dáng một con người nằm gọn trong hố đào sâu, trong tôi nhói lên nỗi xót xa. trên dải đất hình chữ S này còn chôn giấu hàng vạn những anh linh như thế! Mừng cho những người con anh dũng đã được tìm thấy, an táng tại các nghĩa trang và chia sẻ với những vong linh vẫn còn nằm lại nơi đầu sông cuối bến, chân núi bìa rừng… Dẫu có anh linh, dẫu linh hồn còn tồn tại vĩnh hằng nhưng ngoảnh lại thời gian trôi vô tình, mươi mười lăm năm nữa những người ở lại sẽ tìm thấy gì trong đám đất đen huyền bí ấy nữa. Nói thế để thấy rằng nếu còn làm được gì chúng ta hãy cố gắng hơn nữa để rồi dịu bớt những day dứt, băn khoăn trước khi hiện tại trở thành quá khứ của ngày mai.